Voorbeeldprojecten met een zeer goede milieuprestatie
Matchbox: eerste ontwerp in hout van KAAN Architecten
Matchbox: eerste ontwerp in hout van KAAN Architecten
Houtbouw engineer je vanuit haalbaarheid
Matchbox is het eerste houten complex dat Vincent Panhuysen en Hannes Ochmann van KAAN Architecten ontwierpen. Vanaf de eerste schetsen zaten de architecten, aannemer, constructeur en installateur bij elkaar. Vincent: ‘Dat was cruciaal voor dit project, want zo konden we Matchbox in Eindhoven engineeren vanuit haalbaarheid, want we konden direct bij alle partijen toetsen of onze ideeën uitvoerbaar waren.’ Het resultaat is een mooie MPG-score van 0,421 voor de woningen en 0,444 voor de kantoren en overige commerciële ruimtes.
In Matchbox zit het hoofdkantoor van corporatie Trudo, tevens eigenaar en opdrachtgever. Het gebouw bestaat uit zeven bouwlagen en bevat ook 36 sociale huur-appartementen. Het ligt aan de Philitelaan op Strijp-S, het voormalige Philipsterrein waar veel panden gerenoveerd en herbestemd zijn. De naam Matchbox verwijst naar het ontwerp; van buiten zie je strakke, 19 centimeter brede houten lijnen, ritmisch als een doos lucifers. Het pand bestaat uit houten kolommen, gelamineerde liggers en vloeren van CLT. Ook is er Moso-bamboe en Azobéhout gebruikt.
Demontabel en CO2-neutraal
Vrijwel het gehele pand is demontabel, op de fundering van beton na. Hannes, projectleider Matchbox: ‘De houten gevelbekleding kan eraf, de HSB- en CLT-onderdelen kunnen terug naar de fabriek. De betonnen kern is opgebouwd uit prefab delen en die kun je losmaken bij de knipnaden.’ Andere duurzame aspecten zijn de geïntegreerde zonnepanelen en regenopvangsystemen. En ook natuurlijke ventilatie draagt bij aan een duurzame en gezonde werk- en woonomgeving. Het project voldoet aan strenge eisen voor houtbouw op het gebied van constructieve veiligheid, akoestiek en brandveiligheid, en kwalificeert voor de Nederlandse MIA-regeling.
Matchbox is CO₂-neutraal gebouwd. Hannes: 'We hebben ervoor gekozen om de hoofd-draagconstructie zoveel mogelijk in hout uit te voeren. Dus de vloeren, de kolommen en de liggers slaan veel CO2 op. Ook de HSB-delen zijn heel duurzaam. En we hebben zo min mogelijk beton gebruikt en bijvoorbeeld gekozen voor anhydrietvloeren.’ Stroomverbruik is een groot aandeel in de MPG-score. Hannes: ‘Dat zijn de installaties die op elektriciteit werken. In een gebouw van traditionele materialen scoren die juist laag.' Dit toont dan ook aan hoe duurzaam de materialen van Matchbox zijn.
Een klein, driehoekig kavel
Trudo benaderde KAAN voor deze opdracht. Vincent: ‘Deze corporatie spant zich in voor bijzondere gebouwen voor betaalbare woningbouw. Ze wil met elk project iets aan de gemeenschap geven. Dat past goed bij wat wij doen. Ook wij zoeken de dialoog tussen architectuur en samenleving.’ Alle andere gebouwen (de nieuwe en gerenoveerde) op Strijp-S zijn van beton. ‘Ook de vijf jaar geleden opgeleverde Trudo Toren van deze corporatie op Strijp-S is van beton.’ Omdat er nu meer bewustwording is rond CO2 en de impact daarvan, besloten architect en opdrachtgever om te onderzoeken of dit nieuwe gebouw in hout gebouwd zou kunnen worden. De kavel is een driehoek waarop maar tot beperkte hoogte gebouwd mocht worden. Vincent: ‘En het is bovendien een klein kavel. Dat maakt houtbouw (nog) duurder en dus lastiger. De corporatie stelde voor om hun hoofdkantoor naar dit gebouw te verplaatsen. Dat maakte het haalbaar.’ Op de begane grond zitten enkele winkels en horeca.
Hoe combineer je functies in een houten gebouw?
Die combinatie van wonen en werken zorgde voor uitdagingen. Hannes: ‘Boven de bovenste verdieping van het Trudo-kantoor zitten negen appartementen met eigen schachten voor leidingwerk. De vraag was hoe we die op een centraal punt konden krijgen zonder overlast van leidinggeluiden voor de kantoren.’ De architecten zijn gewend een betonnen casco te ontwerpen en de leidingen naar installaties via vloeren naar beneden te voeren. Hannes: ‘Nu moesten we anders denken, dat was leuk en zeer leerzaam.’
Om contactgeluid te voorkomen, hebben ze een massalaag van schuimbeton aangebracht. In deze massalaag zijn de installatieleidingen opgenomen. Daardoor is bouwhoogte bespaard ten behoeve van de appartementen. ‘Anders was het realiseren van zeven bouwlagen aanzienlijk lastiger geweest.’ Maar schuimbeton is niet de meest logische keuze als je duurzaam wilt bouwen. Hannes: ‘Het budget bepaalde deze keuze. We hebben ervoor gekozen geld te besteden aan materialen waarmee meer impact te behalen viel, zoals kozijnen van gerecycled aluminium.’ De dekvloeren zijn gipsgebonden en dus duurzamer dan een cementgebonden variant.
Dit pand gaat prachtig vergrijzen
De galerijen en balkons zijn gemaakt van Azobéhout. Dat is snelgroeiend, zeer sterk hout uit Afrika. Hannes: ‘Dit was de enige geschikte houtsoort, want: sterk genoeg om slanke kolommen van te maken en gecertificeerd met de Europese brandklasse B. En je kunt er dankzij de sterkte veel buitenruimte mee creëren, omdat je slechts dunne kolommen nodig hebt.’ Ze kozen voor Moso- bamboe, omdat het zeer snel groeit. En beide materialen gaan zeer lang mee; naar verwachting ruim 50 jaar.’ Daarnaast combineert het goed met het Azobéhout, want beide soorten vergrijzen op dezelfde manier. Vincent: ‘Daarom hebben we ook voor ongekleurd aluminium gekozen. Over een paar jaar is het gebouw prachtig grijs.’ Over de keuze voor houten balkons, is flink gediscussieerd. Vincent: ‘Want hoe zou de afwatering gaan? Balkons liggen recht boven elkaar dus water van de ene balkonvloer valt op de vloer van het balkon daaronder. ‘Dat is wennen voor bewoners. En ja, met microbetonplaten kun je dat voorkomen.’ Toch hebben ze vastgehouden aan hout. ‘Het is duurzaam, mooi en we hadden er weinig materiaal voor nodig.’
Beton maakt gemeenschappelijke ruimten mogelijk
Bouwen in hout betekent dat er dikke kolommen nodig zijn om grote overspanningen te maken. Vincent: ‘Je bent veel minder flexibel dan met beton. Het was dus een zoektocht om tot het ideale grid te komen.’ Het aantal appartementen moest omlaag, omdat er dikke houten kolommen (nodig voor de brandveiligheid) weggewerkt moesten worden. En dat kost ruimte. Vincent: 'Uiteindelijk hebben we gekozen voor een hybride constructie waarin we ook beton gebruikt hebben. Ja, het had volledig in hout gekund, maar dat heeft een prijs. En Trudo wilde heel graag gemeenschappelijke ruimtes in het gebouw, plekken waar mensen elkaar tegenkomen. Daarom heeft het woningdeel een prachtige patio met een groen dak en een galerij eromheen waaraan de appartementen liggen. Die patio brengt asymmetrie in de kern van het gebouw waarin de liften en trappen zitten.’ En dat zorgt voor een ingewikkeld krachtenspel met torsies. Hannes: 'Ik denk dat we de patio niet op dezelfde manier hadden kunnen realiseren als alles in hout had gemoeten.' Uiteindelijk bleek dat 36 appartementen het maximale was, omdat het pand anders te hoog zou worden. Hannes: ‘Het pand mocht maximaal 22 meter hoog worden, met een afwijking van 10 procent. De plafondhoogte in de sociale huurwoningen moet 2.65 meter zijn. Uiteindelijk kwamen we op 22.16 meter totaal.’
Trudo hield vast aan idealisme
Bij KAAN waren ze blij met de idealistische instelling van opdrachtgever Trudo. Vincent: ‘Trudo gelooft in de waarde die het met Matchbox creëert, dus in de waardeontwikkeling van de grond en het object, maar die verzilveren ze pas over een hele lange tijd. Ondanks de hoge financiële druk van dit project bleef Trudo zeggen dat we het gewoon gingen doen. Een commerciële partij had hier anders naar gekeken.’ Hannes schat dat de bouwkosten door de keuze voor hout 12 tot 15 procent hoger kwamen te liggen. ‘Maar bouwen in hout gaat sneller dan bouwen met traditionele materialen. En er zijn bijvoorbeeld geen steigers nodig, want HSB-elementen kun je ophijsen.’ Hannes: ‘We gaan meer houten gebouwen ontwerpen en doordat anderen dat ook doen, dalen de kosten.’
Tips
Tot slot vragen we de architecten naar hun belangrijkste tip. Hannes: ‘Ook voor de aannemer en Trudo was houtbouw op deze schaal nieuw, maar er is heel veel technische kennis beschikbaar bijvoorbeeld in Oostenrijk, Duitsland en Zwitserland. In deze landen vinden de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van Europese houtbouw plaats. Maak daar gebruik van.’ En sta open voor anders ontwerpen. ‘We hebben geleerd om op een andere manier te ontwerpen, met zeer rechte lijnen, zonder overstekken en frivoliteiten. Kies voor de slimste optie in hout en maak die mooi.’ Vincent bevestigt: ‘Start met zo min mogelijk met voorbedachte ideeën, laat het ontwerp zich ontwikkelen. Als je daarop durft te vertrouwen, dan kun je het altijd mooi maken.’
Internationaal werkende en prijswinnende architecten
KAAN Architecten is een internationaal opererend architectenbureau met vestigingen in Parijs en São Paulo. Het hoofdkantoor zit in Rotterdam. Het ontwerpt grote gebouwen zoals musea en onderwijsinstellingen, maar ook complexen voor corporaties en grotere woningen. Het bureau won diverse prijzen. Vincent is een van de drie oprichters van KAAN Architecten. Hij werkt aan projecten in binnen- en buitenland. Voor de renovatie van het Provinciehuis in Den Bosch kreeg hij de Commissarispenning.
Bekende ontwerpen KAAN Architecten
- 2025 Museum FAMA, Itu (BR)
- 2025 FRESH, Eindhoven (NL)
- 2024 Eco-Museum and Orla Piratininga Park, Niteroi (BR)
- 2024 Education Centre University of Groningen, Groningen (NL)
- 2024 JUMP, Aubervilliers (FR)
- 2024 The Stack, Amsterdam (NL)
- 2023 Netherlands American Cemetery Visitor Center, Margraten (NL)
- 2023 Museum Paleis Het Loo, Apeldoorn (NL)
- 2023 Galeries Modernes, Rotterdam (NL)
- 2023 iCampus, Munich (DE)
- 2022 Royal Museum of Fine Arts, Antwerp (BE)
- 2022 De Zalmhaven, Rotterdam (NL)
MPG Matchbox
Wil je meer weten over de MPG berekening download dan hier de PDF:
Samen realiseren zij Matchbox:
| Opdrachtgever: | Trudo, Eindhoven |
| Architect: | KAAN Architecten |
| Programma: | Sociale woningbouw (36 appartementen), kantoor, retail |
| Ontwerpfase: | 2021-2023 |
| Bouwfase: | 2024-2025 |
| Oplevering: | november 2025 (woningen), januari 2026 (Trudo-kantoor en afbouw retail) |
| BVO: | 4.700 sqm |
| Bouwfysisch adviseur: | ABT B.V., Delft |
| Hoofdaannemer: | Stam + De Koning Bouw, Eindhoven |
| Aannemer houtconstructie: |
Derix, Lierderholthuis + Constructie Adviesbureau Geuijen, Dinxperlo |
| Constructeur Werktuigbouw: | Sankomij |
| Constructeur Electrical: | Verheggen Elektrotechniek B.V., Wintelre |
| Matchbox-patio: | Beining Adviseur Groenprojecten, Vlijmen |
| Landschap : | West 8 urban design & landscape architecture b.v., Rotterdam |
