Voorbeeldprojecten met een zeer goede milieuprestatie
Vijverberg appartementencomplex in Bergen op Zoom
Materialen gesloopte flat hergebruikt in nieuw appartementencomplex
Een zeer duurzame circulaire jas om een casco van conventionele materialen
De bouw van een duurzaam circulair appartementencomplex met 32 sociale huurwoningen aan de Teunisbloemstraat in Bergen op Zoom was de spectaculaire afsluiter van de vernieuwing van Gageldonk-West. Architect Tjerk van de Wetering ontwierp het: 'De duurzaamheidsambities werden pas laat in het ontwerpproces bepaald. Daardoor is het casco opgebouwd met conventionele materialen. In de gevels en afwerking hebben we zoveel mogelijk circulaire materialen toegepast.'
Tjerk is directeur van SPRING Architecten in Rotterdam. Elf jaar lang werkte Spring samen met corporatie Stadlander, Zenzo en Lithos Bouw & Ontwikkeling aan de grootschalige wijkvernieuwing van Gageldonk-West. ‘Binnen de bestaande stempelstructuur van de wijk zijn verouderde seniorenwoningen en portiekflats gesloopt en vervangen door appartementen en nultredenwoningen, waardoor ruimte vrijkwam voor groen.'
Geste aan bewoners
Het project bestond uit meerdere fasen. Tjerk: 'In Vijverberg-Noord, een van de deelgebieden van Gageldonk-West, is veel gesloopt. In Vijverberg-Zuid zijn de woningen die nog van voldoende kwaliteit waren, behouden en gerenoveerd.' Zijn ontwerp is modern en past goed bij de bestaande bouw. 'Terwijl wij bezig waren met de nieuwbouw, startte Stadlander met groot onderhoud aan de woningen die niet gesloopt werden. Ze namen daarbij het kleurpallet uit ons ontwerp over, zodat oud en nieuw op elkaar aansloten. Bewoners gaven aan dat hun woningen daardoor bijna als nieuw aanvoelen. Ik vond dat een slimme zet van de corporatie en een mooie geste aan de bewoners.’
Dankzij hoogbouw meer ruimte voor groen
De opgeknapte en verduurzaamde woningen stammen uit de jaren zestig. De architect liet het grid waarin ze stonden intact; hij plaatste de appartementencomplexen op de plekken van de gesloopte woningen. Vijverberg-Zuid heeft nu één woning meer dan voor de sloop. Tjerk: 'Toen we met dit grote project begonnen, was Gageldonk-West een achterstandswijk met forse sociale problematiek. Drugsoverlast, veel verloop door kortdurende verhuur, overlast van hangjeugd en een verloederde buitenruimte bepaalden het beeld. Stadlander heeft zijn nek uitgestoken en deze gebiedsontwikkeling met hoge ambitie uitgevoerd.'
Het appartementencomplex van 32 woningen staat in Vijverberg-Zuid, een buurt in Gageldonk-West. ‘Stadlander stelt altijd hoge doelen op het gebied van duurzaamheid en circulariteit. Niet voor niets was het appartementenblok dat in Vijverberg-Noord werd opgeleverd het eerste Nul-op-de-meter-complex van Nederland. Voor het complex in Vijverberg-Zuid zaten we op een gegeven moment in een rijdende trein, waardoor we de ambities op het gebied van duurzaamheid en circulariteit moesten herijken. De duurzaamheidsambities waren laat in het ontwerpproces bepaald, waardoor de keuzes voor het casco al vastlagen en niet meer konden worden teruggedraaid. Dus besloten we, als ontwerpteam samen met Stadlander, om dit complex als pilot te gebruiken: wat valt er op het gebied van duurzaamheid en circulariteit nog te halen, los van het casco? De kennis die we daarmee opdeden, kunnen we als vertrekpunt meenemen naar vervolgprojecten.
Architecten met focus op maatschappelijk domein
SPRING Architecten bestaat 112 jaar. Tjerk werkt er sinds 2019. Samen met Nathalie Rabouille vormt hij de directie. Hun team bestaat uit zeventien collega’s. ‘We zijn een van de oudste architectenbureaus in Nederland. Sinds de oprichting ligt onze focus op het maatschappelijk domein. We voelen ons het prettigst bij het ontwerpen van betaalbare woningbouw voor de mensen die dit het hardste nodig hebben."
Fotografie: Aiste Rakauskaite
Switch naar CLT was niet mogelijk
Een stagiair van Spring onderzocht de mogelijkheid om over te stappen op CLT, maar omdat de contouren en hoogten van het gebouw al vastlagen, was dit geen optie. Tjerk: 'Het technisch ontwerp aanpassen zou een half tot driekwart jaar vertraging hebben opgeleverd. De bewonersparticipatie hadden we al doorlopen. En bovendien zouden de plattegronden door toepassing van CLT te klein worden. Dus het bleef beton en kalkzandsteen. En we zijn gaan kijken hoe we die materialen zo duurzaam mogelijk konden inzetten.' Dus kwamen er bouwblokken van gerecyclede kalkzandsteen en beton met 30 procent gerecycled granulaat. Door zeer nauwkeurig te rekenen bespaarden ze bovendien op de hoeveelheid beton en wapening. 'Dat zijn dingen die bewoners niet zien, maar Stadlander heeft hen in de communicatie duidelijk gemaakt in wat voor bijzonder gebouw ze wonen.'
Systematisch werkten ze toe naar een zo duurzaam en circulair mogelijk complex. Eenvoudige maatregelen werden daarbij als vanzelfsprekend meegenomen, zoals de keukens die Bruynzeel leverde van gerecyclede keukenkastjes. Maar de ambitie reikte verder.
In alle nieuwe bouwblokken is biodiversiteit gestimuleerd. Tjerk: 'Het mooiste vind ik de gevel van het laatste complex, met zo'n 40 nestkasten voor huismussen en vleermuizen, in een mooi patroon geplaatst. En het dak ligt vol PV-panelen.' Het proces van onderzoek naar CLT en het toepassen van circulaire materialen leverde Spring Architecten waardevolle kennis op. 'Het vormde voor ons de opmaat naar het eerste CLT-woningbouwproject dat we samen met Lithos in Bergen op Zoom hebben mogen ontwerpen.’
Gesloopte flat leverde materiaal voor nieuwbouw
Het appartementencomplex in Vijverberg-Zuid bestaat deels uit hergebruikte materialen van de gesloopte Scheldeflat, die in een andere wijk in Bergen op Zoom stond en eveneens eigendom van Stadlander was. Tjerk: 'De sloop van de flat viel toevallig samen met de bouw van ons complex. A van Liempd Sloopbedrijven uit Sint-Oedenrode adviseerde ons over hergebruik.’ Het bedrijf schaafde balkhout uit de dakverdiepingen van de Scheldeflat en vormde dit om tot hekwerken. De voormalige balkonhekken van de flat doen nu dienst als klimrek voor planten in bakken rond de nieuwbouw. Ge-upcyclede trespa-platen zijn verwerkt in de luifel bij de entree. In de centrale toegangshal is wandbekleding aangebracht van oude radiatoren, en ook bakstenen van de Scheldeflat vonden hier een tweede leven. ‘In deze zichtbare maatregelen is de duurzame, circulaire ambitie mooi zichtbaar. De bewoners zijn ook meegenomen in wat voor bijzonder gebouw ze wonen. Ze zijn actief begeleid in hoe ze met de installaties moeten omgaan. En ze zijn uitgebreid geïnformeerd over de hergebruikte materialen en duurzame maatregelen.’
‘Op deze manier hebben we ondanks de late keuze voor een circulair gebouw toch een lage MPG-score weten te halen. De MPG van het complex is 0,36. Tjerk: 'De berekening is gemaakt door een extern adviesbureau. We hebben een zeer interactief gesprek met hen gehad over aan welke knoppen we konden draaien om de MPG zo laag mogelijk te krijgen. We vinden het prettig dat de database er is en willen deze vaker inzetten als ontwerptool.'
Resultaat langdurige samenwerking: blije bewoners
De volledige renovatie van de wijk is uitgevoerd door dezelfde architect, aannemer en adviseurs. Tjerk: 'Het was mooi om zo lang als bouwteam samen te werken. We hebben het beste in elkaar naar boven gehaald. Bij het laatste blok merkte ik dat iedereen zich ten volle inzette om er echt iets bijzonders van te maken. Op het openingsfeest sprak ik huurders die aangaven trots te zijn dat er geen verschil te zien is tussen de huur- en koopwoningen in de buurt. En meerdere bewoners die vijftien jaar geleden de wijk verlieten, zijn teruggekeerd omdat de wijk nu zo prettig is om in te wonen. Dat is het grootste compliment dat we konden krijgen.'
Tips voor duurzaam en circulair bouwen
- Begin gewoon, met alleen praten bereik je niets
- Pak het laaghangend fruit mee als vanzelfsprekendheid, maar durf verder te gaan — zoals duurzame keuzes in bouwmaterialen en gevels
- Kennis delen of vergaren? Sluit je aan bij initiatieven zoals het Convenant Circulair Bouwen
MPG Vijverberg
Deze MPG-berekening is uitgevoerd met de door de Stichting Nationale Milieu Database (NMD) gevalideerde milieuprestatie berekeningstools MRPI Free tool en MRPI Pro tool.
Architect Tjerk van de Wetering over de MPG-score:
‘De relatief lage MPG-score lijkt vooral te worden verklaard door een compact en efficiënt gebouwontwerp, een sobere en doelmatige materiaalopbouw, toepassing van houten kozijnen en een beperkt aantal zwaar milieubelastende afbouw- en installatieonderdelen. De grootste milieubelasting binnen de berekening zit met name in het glas, de keukens en de betonnen draagconstructie en vloeren.’
Wil je meer weten over de MPG berekening download dan hier de PDF MPG berekening Appartementencomplex Vijverberg Zuid
Samen realiseren zij het Vijverberg appartementencomplex:
| Opdrachtgever/ontwikkelaar: | Stadlander |
| Architect: | Spring Architecten |
| Realisatie/Ontwikkelende bouwer: | Lithos Bouw & Ontwikkeling |
| proces- en gebiedsregie / participatie : | Zenzo Maatschappelijk Vastgoed |
| Sloop en (circulaire) materiaalstromen : | Sloopbedrijf Van Liempd |
